دەبێت ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کەناڵێکی دژە-ئیتلاعات لە ئێران دابمەزرێنێت

دکتۆر لوقمان ڕادپەی

شەڕ لەگەڵ ئێران ئێستا پێی ناوەتە چوارەم هەفتەی خۆیەوە. ڕژێم زیانی گەورەی لە ژێرخانی سەربازیی خۆی بەرکەوتووە، بەڵام هێشتا خۆی ڕاگرتووە. یەکێک لە هۆکارەکانی ئەم خۆڕاگرییە، بەهێزیی دامەزراوە ناوخۆییەکانیەتی—بەتایبەت "ئیتلاعات". بۆ ماوەی زیاتر لە چوار دەیە، ئەم سیستەمە ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی هەبووە لە سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکان و دەستەبەرکردنی مانەوەی ڕژێم.

لە ساڵی ١٩٨٣دا، ئایەتوڵڵا خومەینی هانی هاووڵاتیانی دەدا وەک درێژکراوەی دەزگای هەواڵگری کار بکەن: "پێویستە ئێوە لەناو گروپ و کۆمەڵگەکاندا ببنە ئیتلاعاتی. هەر کەسێک دەتوانێت چاودێری دراوسێکانی بکات—کێن و چی دەکەن." ئەم بیرۆکەیە بەم شێوەیە لێکدرایەوە: "دەبێت هەر ئێرانییەک ببێتە کارمەندێکی هەواڵگری." تۆڕی هەواڵگری بووەتە کۆڵەکەیەکی کۆماری ئیسلامی و چاودێریی خستووەتە ناو جەرگەی ژیانی ڕۆژانەوە. ڕەنگە بەردەوامیی چالاکییەکانی ئەم دەزگایە هۆکارێک بێت بۆ ئەوەی سەرەڕای پاشەکشە سەربازییەکانی ڕژێم، هێشتا ناڕەزایەتی بەرفراوان سەریان هەڵنەدابێت.

ویلایەتە یەکگرتووەکان دەتوانێت چی بکات لەمبارەیەوە؟ هەر تێزێک، دژە-تێزێکی (ئەنتیتێز) هەیە. لە کاتی شەڕدا، نەیارەکان هەوڵ دەدەن لە ڕێگەی کەناڵە هەواڵگرییەکانەوە دزە بکەنە ناو یەکتر و یەکتر لاواز بکەن. بە شێوەیەکی نەریتی، ئەم جۆرە ئۆپەراسیۆنانە پشت بە کارمەندی مەشقپێکراو دەبەستن. بەڵام لە سیستەمێکدا کە لەسەر بنەمای چاودێریی مەدەنیی بەرفراوان بونیاد نراوە، ستراتیژیی بەرپەرچدانەوە دەتوانێت پشت بە هاووڵاتیانی ئاسایی ببەستێت.

دەبێت ویلایەتە یەکگرتووەکان بیر لە دامەزراندنی کەناڵێکی ئیتلاعاتی پارێزراو بکاتەوە—میکانیزمێک کە ڕێگە بە ئێرانییەکان بدات بە سەلامەتی و بەبێ ئاشکرابوونی ناسنامەیان زانیارییەکان هاوبەش بکەن. سەرەڕای پچڕانی بەردەوامی هێڵەکانی ئینتەرنێت، هەندێک کەس هێشتا لە ڕێگەی (VPN)ەوە دەستیان بە ئینتەرنێت دەگات، چونکە ڕژێم نەیتوانیوە پەیوەندییەکان بە تەواوی دابخات. کەناڵێکی ڕاپۆرتکردنی پارێزراو ڕێگە بە خەڵک دەدات زانیارییەکان بگوازنەوە کە دەکرێت شیکارییان بۆ بکرێت و لە کاتی پێویستدا لەگەڵ تۆڕەکانی ئۆپۆزیسیۆن یان لایەنە چەکدارەکانی وەک کورد، بەلووچ و عەرەب هاوبەش بکرێن. ئەم لایەنانە پێشتر ئەندامانیان لەسەر زەوی هەیە و چاوەڕێی "کاتژمێری سفر" دەکەن.

کۆنترۆڵکردنی تەنها یەک شار—بۆ نموونە لە ناوچە کوردییەکان یان بەلووچییەکان—دەتوانێت کاریگەرییەکی دەروونی گەورەی لەسەر هێزەکانی ڕژێم هەبێت. زۆرجار هێزی ڕاپەرینە سیاسییەکان بە خێرایی بڵاو دەبێتەوە کاتێک سەرکەوتنێکی ڕەمزی بەدەست دێت. هەواڵگریی باوەڕپێکراو بۆ هەوڵێکی لەو شێوەیە زۆر پێویستە، چونکە هێزەکانی حکومەت هێشتا لە زۆربەی ناوچە شارییەکاندا ئامادەییان هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، زۆربەی ئەم هێزانە خەڵکی ئەو شارانە نین کە لێی جێگیرکراون، ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی ویست و بوێرییان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دانیشتووانی ناوخۆ.

مێژوو نموونەیەکی لەم شێوەیەی هەیە. لەم ڕۆژانەی مانگی ئاداری ساڵی ١٩٩١دا، ڕاپەڕینێک لە شاری ڕانیەی هەرێمی کوردستانەوە دەستی پێکرد و بە خێرایی بە شارەکانی دەوروبەریدا بڵاو بووەوە، لە کۆتاییدا هێزەکانی حکومەتی عێراقی ناچار کرد لە زۆربەی ناوچەکان بکشێنەوە. دینامیکییەکی هاوشێوە دەکرێت لە ئێرانیشدا دەربکەوێت، و چەخماخەیەکی ناوخۆیی دەبێتە هۆی داگیرساندنی خۆپێشاندانی فراوانتر لە سەرانسەری وڵاتدا.

لەو ململانێیانەی کە چاودێری بۆ ماوەیەکی درێژ بۆ کۆنترۆڵکردنی خەڵک بەکارهاتووە، زانیاری دەتوانێت ببێتە ئەو ئامرازەی کە ئەو کۆنترۆڵە پەکدەخات. دامەزراندنی کەناڵێکی پارێزراو بۆ ئێرانییەکان تاوەکو زانیارییە هەواڵگرییەکان هاوبەش بکەن، دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لەوەی لۆژیکی خودی ڕژێمەکە دژی خۆی بەکاربهێنرێتەوە—و ئەگەری گۆڕینی ڕژێم خێراتر بکات.

دکتۆر لوقمان ڕادپەی، توێژەرە لە کۆڕی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (Middle East Forum) و خاوەنی زیاتر لە دە ساڵ ئەزموونە لە بواری جیۆپۆلەتیک و یاسای نێودەوڵەتیی پەیوەندیدار بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ئەورووپا.