بۆچی ئاسایشی ئیسرائیل بەستراوەتەوە بە «کوردستانێکی ئازاد»ەوە؟

شوعەیب دانشپەژوو

پێش هێرشە خوێناوییەکانی ٧ی ئۆکتۆبەر، ئەو کۆدەنگییە سیاسییەی لە ئیسرائیل و پێتەختەکانی ڕۆژئاوا سەبارەت بە ڕەفتاری کۆماری ئیسلامی باڵادەست بوو، لەسەر بنەمای گریمانەیەکی هەڵە داڕژابوو: لۆژیکی "نە شەڕ و نە ئاشتی". لەژێر سایەی ئەم دۆکتۆرینەدا، داڕێژەرانی سیاسەت پێیان وابوو کە بە پاراستنی پێگەی بەرگریی ئیسرائیل، پشت بەستن بە باڵادەستیی هەواڵگری و بەڕێوەبردنی ململانێ نێوخۆیییەکان لەگەڵ پڕۆکسییەکانی ئێران لە نزیک سنوورەکان، دەتوانن بە شێوەیەکی کاریگەر ڕێگری لە هەڕەشەکانی تاران بکەن و بێکاریگەریان بکەن.

 بەڵام ٧ی ئۆکتۆبەر تەنیا هێرشێکی تیرۆریستی نەبوو؛ بەڵکو نیشانەی داڕمانی تەواوەتیی ئەم پارادایمە بوو. ئیسرائیل و حکومەتە ڕۆژئاوایییەکان بە شۆک و سەرسوڕمانەوە تێگەیشتن کە دروشمی "مەرگ بۆ ئیسرائیل" تەنیا پڕوپاگەندەیەکی سیاسیی بێبایەخ نییە کە چەند ئایەتوڵایەکی بەتەمەن بانگەشەی بۆ بکەن؛ بەڵکو ناوکی تیۆلۆژیی سیاسیی کۆماری ئیسلامی بەتەواوی لەسەر بنەمای جێبەجێکردنی ئەم دروشمە بونیاد نراوە.

لە دوای ئەم کارەساتە، وا دەردەکەوێت کە ئیسرائیل دواجار لە ناکارامەیی ستراتیژیی "پێگەی بەرگری" (Defensive Posture) تێگەیشتبێت. 

دۆکتۆرینی تەناهیی ئۆرشەلیم — هەرچەند بە درەنگوەخت بەڵام بە دروستی — بەرەو نزیکبوونەوەیەکی هێرشبەرانە گۆڕا کە سەرچاوەی سەرەکیی هەڕەشەکە دەکاتە ئامانج.

لە کاتێکدا هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمی و سەربازییەکانی کۆماری ئیسلامی لە کاتی شەڕی دوازدە ڕۆژەدا (بە پاڵپشتیی سەربازیی ئەمریکا) یەکلاکەرەوە بوون، بەڵام ڕاستییەکی تاڵ وەک خۆی ماوەتەوە: تا ئەو کاتەی ئیرادەی سیاسی بۆ لەناوبردنی ئیسرائیل لە تاراندا مابێت، گەلی جوو ئاسایشی ڕاستەقینەیان نابێت.

باڵادەستیی هەواڵگریی ئیسرائیل لە ناوخۆی ئێراندا لە لەناوبردنی سەرکردە تیرۆریستەکانی سوپای پاسداران (IRGC) زۆر کاریگەر بوو، بەڵام سەرکەوتنە تاکتیکییەکان نابنە جێگرەوەی دڵنیاییی ستراتیژی.

لەو وەرچەرخانە مێژووییە هەستیارەدا، لەگەڵ پەرەسەندنی پێشبینییەکان بۆ کردەوەی سەربازیی ئەمریکا دژی ئێران، دەبێ ئیسرائیل وەڵامێکی باوەڕپێکراو بۆ پرسێکی هەنووکەیی بدۆزێتەوە: لە "ڕۆژی پاش کۆماری ئیسلامی"دا، چ جۆرە پێکهاتەیەک هەڕەشە لە بوونی ئێمە ناکات؟ بە پێی سیاسەتەکانی ئیدارەی ئێستای ئەمریکا بەرامبەر سووریا، ڤەنزوێلا و کوبا، وا دیارە واشنتۆن لایەنگری مۆدێلەکانی گۆڕینی ڕژێمە کە هیوایان لەسەر باڵە نێوخۆییەکانی حکومەت هەڵچنیوە. بۆ ئیسرائیل، جێبەجێکردنی ئەم مۆدێلە لە ئێراندا نوێنەرایەتیی مەترسییەکی شاراوەی گەورە دەکات.

هەموو باڵەکانی کۆماری ئیسلامی — چ ریفۆرمخواز یان توندڕەو — لە دوژمنایەتیکردنی ئیسرائیل و ڕۆژئاوادا بەتەواوی یەکگرتوو و چالاکن. هیچ باڵێک لەناو ئەم سیستمەدا ناتوانێت وەک هاوبەشێکی تەناهیی جێی متمانە کایە بکات. بەڵام مەترسییەکی گەورەتر لەو سیناریۆ جێگرەوانەدایە کە بەهۆی پڕوپاگەندەی میدیایییەوە لە چاوەدێریی ورد ڕزگاریان بووە.

هەندێک لایەنی ڕۆژئاوایی و ئۆپۆزیسیۆنی ناوەندگەرای ئێران، بە پشتبەستن بە نۆستالژیایەکی میدیایی، داکۆکی لە گەڕانەوەی "حکومەتێکی ناوەندیی بەهێز" (وەک پاشایەتی) دەکەن. پێویستە شیکەرەوە ئەمنییەکانی ئیسرائیل لێرەدا زۆر وریایانە مامەڵە بکەن: دەوڵەتێکی ناوەندیی بەهێز کە بەبێ هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتیی دەزگا سەربازییەکانی ئێستا — بەتایبەتی سوپای پاسداران — دەسەڵات بگرێتە دەست، تەنیا گۆڕانکارییەکی ڕواڵەتی لە هەڕەشەکەدایە. ئەگەر ئامێرێکی سەربازی کە بۆ ماوەی پێنج دەیە ڕاهێنانی دژەجوولەکەی کردووە، ببێتە بڕبڕەی پشتی سوپای داهاتووی ئێران — سیناریۆیەک کە بەهۆی جەختکردنەوە بەردەوامەکانی ڕەزا پەهلەوی لەسەر پەیوەندییەکانی لەگەڵ ناوەندی سەربازیی ئێستای ئێراندا ئەگەرێکی بەهێزە — ئەوا سیاسەتە دژە ئیسرائیلییەکان هەر بەردەوام دەبن، بەڵام بە ڕەهەندێکی نوێ و ئاڵۆزترەوە.

جگە لەوەش، هەر حکومەتێکی ناوەندیی ئۆتۆریتێر (داپڵۆسێنەر) کە تازە دروست بێت، بۆ چەسپاندنی دەسەڵات و دڵنیابوون لە مانەوەی خۆی، ناچارە پەنا بۆ سەرکوتکردنی نەتەوە جیاوازەکان (کورد، بەلووچ، عەرەب و تورک) ببات. ئەمەش بەرهەمهێنانەوەی خولێکی کوشندە لە ناسەقامگیری، ململانێی سەربازیی نێوخۆیی و بۆشاییی تەناهی گەرەنتی دەکات — کە دەبێتە ژینگەیەکی لەبار بۆ گەشەکردنی گروپە ئیسلامییە ڕادیکاڵەکان وەک حیزبوڵڵا یان نەوە نوێیەکانی حەماس.
لە کۆتاییدا، بوون و ئاسایشی درێژخایەنی ئیسرائیل نەتەنها نەبەستراوەتەوە بە تارانێکی بەهێز ، بەڵکو پەیوەستە بە دامەزراندنی "هاوسەنگیی هێز" لە ڕێگەی ناناوەندێتییەوە.  لەم مەتەڵە ئەمنییە ئاڵۆزەدا، کورد "کلیلە زێڕینەکەیە".

بە پشتبەستن بە ٨٠ ساڵ خەباتی ڕێکخراو و پارتە سیاسییە ڕیشەدارە جەماوەرییەکان، کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان (ئێران) تەنیا هێزن کە توانای بەڕێوەبردن و دابینکردنی ئاسایشی ناوچەکەیان لە قۆناغی ڕاگواستندا هەبێت. پشتگیریی ئیسرائیل بۆ دامەزراندنی پێکهاتەیەکی ئۆتۆنۆم هاوشێوەی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان- ئێراندا، بە شێوەیەکی کاریگەر "ناوچەیەکی دابڕەی ئەمنی" (Security Buffer) دروست دەکات.

لە لایەکی ترەوە، تورکیا — کە بەهۆی تەماحە نیۆ-عوسمانییەکانی ئەردۆغان و پشتگیریی ئاشکرای بۆ حەماس و گروپە جیهادییەکان لە سووریا هاندەدرێت — سەلماندوویەتی کە هەڕەشەیەکی جدییە بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی ئیسرائیل. ئەگەر کۆماری ئیسلامی بڕووخێت، بێگومان تورکیا پەلە دەکات بۆ قۆستنەوەی ئەو بۆشایییە دەسەڵاتەی کە دروست دەبێت بۆ فراوانکردنی شوێنپێی سەربازی و سیاسیی خۆی لە ئێراندا. بوونی کوردستانێکی بەهێز و ئۆتۆنۆم لە ئێراندا وەک بەربەستێکی تێنەپەڕ لە بەرامبەر ئامانجە فراوانخوازییەکانی تورکیادا کار دەکات. لەژێر ئەم بارودۆخەدا، پشتگیریکردنی کورد لە بژاردەیەکەوە دەگۆڕێت بۆ پێویستییەکی جیۆپۆلیتیکی ڕەها.

پەیوەندیی نێوان جوو و کورد دەبێت لەو کلیشەیەی کە دەڵێت "هاوپەیمانی سروشتیین" تێپەڕێت و بۆ ئاستی "هاوپەیمانی جێی متمانە" بەرز بکرێتەوە. بە پێچەوانەی زۆرێک لە ئەکتەرە ناوچەیییەکان، کورد بەردەوام پابەندییەکی ڕاستەقینە و پراکتیکییان بۆ بەها ڕۆژئاوایییەکان، دیموکراسی و فرەیی نیشان داوە. شەڕی بێوچانی پێشمەرگە دژی داعش و گروپە جیهادییەکان لە عێراق و سووریا وەک بەڵگەیەکی ڕوون دەیسەلمێنێت کە کورد هێڵی پێشەوەی بەرگرییە لە دژی ئیسلامی ڕادیکاڵ.

دۆکتۆرینی "دەوروبەر"ی (Periphery Doctrine) دەیڤید بن گوریۆن سەر بە سەدەی بیستەم بوو. بۆ گەرەنتی کردنی ئاسایشی خۆی لە سەدەی بیست و یەکەمدا، ئیسرائیل پێویستی بە دۆکتۆرینێکی ستراتیژیی نوێ هەیە: دۆکتۆرینێک کە کوردستانێکی ئازاد و سێکۆلار لە ئێراندا نەک تەنیا وەک ئاواتێکی ئەخلاقی، بەڵکو وەک پێویستییەکی ستراتیژی بۆ مانەوەی دەوڵەتی جوو و سەقامگیریی فراوانتری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بناسێنێت.