روونکردنەوەیەک لە راگەیاندندنی خوێندنی باڵاوە دەربارەی هەندێک هەواڵ کە بڵاودەبنەوە

هەولێر:

هه‌ر جارێك رۆژنامه‌نووسێك بابه‌تێكی ره‌خنه‌ئامێز له‌سه‌ر كارو ئه‌دای وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵا ده‌نوسێت و كۆمه‌ڵێك تێبینی و سه‌رنجی دروستكه‌رمان ڕاسته‌وخۆ ئاراسته‌ ده‌كات، به‌خۆمان ده‌ڵێین سوپاس بۆ خودا هێشتا كه‌سانێك هه‌ن چاویان له‌ ئاینده‌یه‌و بۆ ئاسۆیه‌كی روونتر ده‌ڕوانن و ئێمه‌ش له‌ دڵه‌وه‌ سوپاسگوزاریان ده‌بین. له‌به‌رامبه‌ردا كه‌سانێكیش هه‌میشه‌ به‌ نه‌فه‌سێكی توند و میزاجیانه‌ ده‌یانه‌وێت هێڵێكی راست و چه‌پ به‌سه‌ر كۆی كاره دروستكه‌ره‌‌كاندا بهێنن، چونكه‌ ئه‌وه‌ی ده‌گۆڕێ له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تياندا يه‌ك ناگرێته‌وه‌. ئه‌وانه‌ هه‌ڵوێستێك‌ وه‌رده‌گرن به‌بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و راستییه‌ له‌به‌رچاو بگرن، كه‌ ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ ده‌گۆڕێت و له‌به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌واندا نییه‌،‌ ئاینده‌ی وڵاتێكی له‌سه‌ر بونیاد ده‌نرێت. لێره‌دا نووسینێكی له‌و جۆره‌ به‌نموونه‌ وه‌رده‌گرین و وه‌ڵامێكی لۆژیكیانه‌ی ده‌ده‌ینه‌وه‌. كه‌ ئومێد ده‌كه‌ین وه‌ڵامێكیش بێت بۆ هه‌موو ئه‌وانه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان ده‌خه‌نه‌ پێش به‌رژه‌وه‌ندی گشتی و به‌رژه‌وه‌ندی ميلله‌تيانه‌وه‌.
 دوا لاپه‌ڕه‌ی ژماره‌ 130 رۆژی 20/6/2010 گۆڤاری لڤین، ته‌رخانكراوه‌ بۆ نوسێنێكی سه‌رنووسه‌ری گۆڤاره‌كه، نوسینێك به‌هه‌موو پێوه‌رێك‌ دژی ئه‌و دروشمه‌یه، كه ستافی ئه‌و گۆڤاره‌ شانازی پێوه‌ ده‌كه‌ن.‌‌  ئه‌مه‌ش له‌و روانگه‌یه‌وه‌، كه‌ وه‌ك خۆیان ده‌ڵێن: لڤین (خاوه‌نی یه‌كه‌مین به‌ڵێننامه‌ی شه‌ره‌فی رۆژنامه‌وانیی كوردییه‌) به‌هۆی ئه‌م دروشمه‌وه‌ ‌ چاوه‌ڕێی كاری جیاوازو پرۆفێشناڵ له‌م به‌ڕێزانه ‌ده‌كرا، كه‌چی وێڕای هه‌ڵه‌تێگه‌یشتن و زانیاری ناڕاست و بێبنه‌ما، له‌و نووسینه‌دا، چه‌ندین ده‌سته‌واژه‌ی ناشیاو و‌ زمانێكی بارگاوی به‌ ریتمێكی گاڵته‌جاڕانه‌و دوور له‌ ئیتیكی رۆژنامه‌نووسی ده‌خوێنیته‌وه‌، كه‌ ئه‌و به‌ڵێننامه‌ی شه‌ره‌فه‌ ده‌خاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌.
دياره‌ چه‌قی بابه‌تی ڕه‌خنه‌كانی لڤين له‌ ڕێنمايی نوێی دكتۆرا چڕ بۆته‌وه‌.  دوای ده‌ستپێكردنی پڕۆسه‌ی چاوپێخشاندنه‌وه‌‌ی سيسته‌می كۆن و بڵاوكردنه‌وه‌ی پرنسيپه‌ بنه‌ڕه‌تيیه‌كانی خوێندنی دكتۆرا له‌ هه‌رێمدا، وا ده‌ركه‌وت، كه‌ كه‌مايه‌تيیه‌ك له‌ هه‌‌ڵگرانی بڕوانامه‌ی ماسته‌ر، وه‌ك‌‌ سه‌رنووسه‌ری لڤین، تووشی جۆرێك له شۆك و‌ هه‌ڵه‌تێگه‌یشتن بوون، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌و كه‌سانه‌ی  پێشوه‌خت بڕیاریان داوه‌ تێنه‌گه‌ن و هه‌موو گۆڕانكارییه‌ك به‌بێ هۆی بابه‌تی ره‌تبكه‌نه‌وه‌.
بۆ زیاتر به‌رچاوڕوونی هه‌موو لایه‌ك و ره‌واندنه‌وه‌ی ئه‌و ترسه‌ی لای هه‌ڵگرانی بڕوانامه‌ی ماسته‌ر دروستبووه‌، وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵا ئه‌وه‌ دووپات ده‌كاته‌وه‌، كه‌ مه‌رج نییه‌ هه‌موو خوێندكارێكی دكتۆرا پێویستی به‌ فێربوون و توانستی زمانی ئینگلیزی هه‌بێت، به‌ڵكو خوێندنی دكتۆرا له‌و وڵاتانه‌ی زمانی خوێندنیان ئینگلیزی نییه‌ ئه‌و مه‌رجه‌ نایانگرێته‌وه‌.
بۆ نموونه‌ گه‌ر خوێندكارێك بیه‌وێت له‌ وڵاتی ئه‌ڵمانیا بڕوانامه‌ی دكتۆرا له‌ بواری زمان و كولتوور و مێژووی ئه‌ڵمانیدا به‌ده‌ست بهێنێ، پێویسته‌ زمانی ئه‌ڵمانی به‌باشی فێرببێت نه‌ك ئینگلیزی. هه‌روه‌ك ڕێنمايیش بۆ ئاستی زامانه‌كه‌ و جۆری هه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌بێ به‌ پێی پێوه‌ر و ڕێنمايی تايبه‌ت بڕياری له‌سه‌ر بدرێت. به‌هه‌مان شێوه‌ گه‌ر كه‌سێك بچێته‌ وڵاتێكی عه‌ره‌بی وه‌ك میسر بۆ خوێندنی زمانی عه‌ره‌بی و شه‌ریعه‌ و فیقهی ئیسلامی، پێویسته‌ شاره‌زاییه‌كی ته‌واوی له‌ زمانی عه‌ره‌بی هه‌بێت. یاخود خوێندكارێك بچێته‌ وڵاتی ئێران و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ كولتوورو ئه‌ده‌بیاتی فارسی بكات پێویسته‌ فارسیزانێكی باش بێت. هه‌روه‌ك ئه‌و خوێندكاره‌ی ده‌یه‌ویت له‌ وڵاتی توركیا ئه‌ده‌بیات و كولتوور و زمانی توركی بخوێنێت، پێویسته‌ ئه‌و زمانه‌ بزانێت نه‌ك ئینگلیزی.
به‌ڵام له‌كاتێكدا خوێندكارێك بیه‌وێت بڕوانامه‌ی دكتۆرا له‌ زمانی كوردی به‌ده‌ستبێنێت ره‌نگه‌ پێویست بكات زمانی دووه‌م و هه‌ندێجار سێیه‌میش فێرببێت، ئه‌وه‌ش به‌پێی ئه‌وه‌ی له‌ دۆسێی پرۆپۆزه‌ڵی دكتۆراكه‌یدا هاتووه‌، چونكه‌ ره‌نگه‌ پێویستی به‌

هه‌ندێ سه‌رچاوه‌ هه‌بێت، كه‌ له‌ كتێبخانه‌ی‌ وڵاتێكی وه‌كو رووسیا، یان فه‌ره‌نسادا هه‌بێت، ته‌نانه‌ت ره‌نگه‌ پێویست به‌ فێربوونی زمانی لاتینیش بكات.
له‌ بڵاوكراوه‌كانی پێشتردا بۆيه‌ زمانی ئينگليزی وا به‌ زه‌قی و به‌ جه‌خته‌وه‌ باسی لێوه‌كراوه،‌ چونكه‌ جگه‌ له‌ بواره‌ وێژه‌ييه‌كان، زۆربه‌ی توێژينه‌وه‌ زانستيیه‌كانی بواره‌ پسپۆڕيه‌كانی تردا به‌ زمانی ئينگليزی ده‌بێ. ته‌نانه‌ت توێژينه‌وه‌ی زانستی له‌ وڵاتانی ئه‌سكه‌نده‌نافی و ئه‌وروپای ڕۆژئاوا و ماليزيا و وڵاتانی تريشدا هه‌ر به‌ زمانی ئينگليزيه‌ و خوێندكار پێويستی به‌ ئاستێكی به‌رزی ئينگليزيه‌ بۆ ئه‌وه‌ی سوود له‌ ئه‌زموونه‌كه‌ی وه‌ربگرێ. جا ئه‌گه‌ر خوێندكارێك بیه‌وێت له‌ وڵاتێكی ئینگلیزی زمانی وه‌كو ئه‌مریكا، به‌ریتانیا، یان ئوسترالیا بڕوانامه‌ی دكتۆرا به‌ده‌ستبھێنێت و زمانی ئینگلیزیش نه‌زانێت ئه‌وه‌ كاره‌ساتێكه‌، كه‌ ئێمه‌ رێگا له‌ سه‌رهه‌ڵدانی ده‌گرین. 
له‌و نوسینه‌ی گۆڤاری لڤيندا، وه‌زیری خوێندنی باڵا به‌وه‌ تۆمه‌تبار كراوه‌، كه‌ بێ پلان و راوێژ بڕیاری نوێ ده‌گشتێنێت، كه ئه‌مه‌ بوختانێكی گه‌وره‌یه‌. لێره‌دا زیاتر مه‌به‌ست له‌ پرۆژه‌ی سیستمی نوێی خوێندنی دكتۆرا و پرۆسه‌ی دڵنیایی جۆری و تێكه‌ڵكردنی هه‌ندێك له‌به‌ش و كۆلێژه‌كان و دروستكردنی فاكۆڵێتییه. بۆ وه‌ڵامی ئه‌و جۆره‌ تۆمه‌تانه‌ شێوازی كاركردنی ده‌سته‌جه‌معی و وه‌رگرتنی راو سه‌رنجی كه‌سانی پسپۆڕی ناو ده‌زگا ئه‌كادیمییه‌كانی خۆمان و ئه‌وانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات ده‌ژین، ته‌نانه‌ت پرس و را به‌ پسپۆڕانی بیانی و شاره‌زایانی بواره‌كه‌ به‌ڵگه‌یه‌كی زیندووه‌. هه‌ر بۆیه‌ به‌ بڕوا به‌خۆبوونمانه‌وه‌ ده‌ڵێین: ‌ئه‌وه‌ی له‌و رێنماییانه‌دا هاتووه‌، هیچ بڕگه‌یه‌كی به‌ میزاج و حه‌زی ‌كه‌سیی دانه‌نراوه‌. به‌ڵكو سه‌رجه‌م رێنماییه‌كان دوای پرس و را به‌ ئه‌نجومه‌نی وه‌زاره‌ت و سه‌ركرده‌ ئه‌كادیمییه‌كانی زانكۆكان و كه‌سانی پسپۆڕو خاوه‌ن ئه‌زموون، تاوتوێكراوه‌و هه‌موو لایه‌نه‌ نێگه‌تیڤ و پۆزه‌تیڤه‌كانیشی لێكدراوه‌ته‌وه‌. ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێـت، وه‌زاره‌ت به‌رده‌وامه‌ له‌وه‌رگرتنی راو سه‌رنج و تێبینی و پێشنیازی ئه‌كادیمیستان و زانستخوازان و كه‌سانی دڵسۆز. ئه‌مه‌ش له‌پێناو داڕشته‌كردنی رێناماییه‌كان به‌باشترین شێوه‌و بڕیاردانی له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی وه‌زاره‌ته‌وه‌.
هه‌ربۆیه‌ هێشتا دوا داڕشته‌ی رێنماییه‌كان به‌ چاوه‌ڕێی ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی زیاتره‌وه‌ دواخراوه‌ و فه‌رمانی وه‌زاری بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی ده‌رنه‌كراوه‌. ته‌نانه‌ت له‌ كۆبوونه‌وه‌ی مانگی ئاياری ئه‌نجومه‌نی وه‌زاره‌تدا، به‌ فه‌رمی داوا له‌ سه‌رۆك زانكۆكان كراوه،‌ كه‌ سه‌رنج و پێشنيازی زياتر له‌ ده‌زگاكانيان كۆ بكه‌نه‌وه‌ و بۆ به‌رێوه‌به‌ری گشتی تابيه‌تمه‌‌ندی بنێرن.  واته، هه‌روه‌ك پێشتر داوا كرابوو، ئێستاش دووباره‌ له‌ وه‌زاره‌ته‌وه‌ داوا له‌ هه‌ر به‌ڕێزێك ده‌كرێ، كه‌ ئه‌گه‌ر به‌ڕاستی له‌ خه‌می به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی زانستی و ئه‌كادیمی زانكۆو ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمییه‌كانی وڵاتدایه، ڕا و سه‌رنج و ره‌خنه‌و پێشنیاز و تێبینی و ته‌نانه‌ت پرۆژه‌ی نوێ، راسته‌وخۆ پێشكه‌شی وه‌زاره‌ت بكات و له‌هه‌ر شوێنێكیش هه‌ڵه‌و كه‌موكورتی ده‌بینێت به‌ به‌ڵگه‌ی زانستییه‌وه‌‌ وه‌زاره‌ت ئاگادار بكاته‌وه‌، و له‌ ئێستاوه‌ سوپاسگوزاری بۆدێ و ده‌ستی ماندووبوونیشی ده‌گوشرێت‌‌.
به‌داخه‌وه‌ له‌ به‌شێكی نووسینه‌كه‌یدا، سه‌رنووسه‌ره‌كه‌ی لڤین دوور له‌ هه‌ر ده‌روه‌ستی و به‌رپرسیارێتییه‌ك، سیسته‌می ئێستای وه‌زاره‌ت و چۆنێتی بڕیاروه‌رگرتن به‌ سه‌رده‌می رژێمی به‌عس ده‌چوێنێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی ئاگاداری كه‌مترین راستییه‌كانی چۆنێتی بڕیاروه‌رگرتن بێت له‌ وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵا، كه‌ دوای تاوتوێكردن و راوێژی كه‌سانی پسپۆڕ و شاره‌زا له‌ ئه‌نجوومه‌نی وه‌زاره‌ته‌وه‌ بڕیار له‌سه‌ر پره‌نسیپه‌كان وه‌رده‌گیرێن.
دواجار ئه‌م گۆڤاره‌ به‌ڕێزه‌ و به‌و ناوه‌ی، كه‌ چاودێری ده‌سه‌ڵاته‌، له‌ماوه‌ی هه‌شت مانگی رابردوودا چ به‌چاك، چ به‌خراپ له‌سه‌ر ره‌وتی ریفۆرمی خوێندنی باڵای نه‌نوسیوه‌، وه‌ك بڵێی له‌و ماوه‌یه‌دا هیچ نه‌كرابێ شایانی باس بێت، یاخود ئێمه‌ له‌ دوو كه‌وكه‌بی لێكدابڕاوبین، كه‌چی له‌ ناكاو و له‌ یه‌كه‌م وتاریاندا هێرشێكی زاڵمانه‌‌ی بێ بنه‌ما و تێكده‌ريان ده‌ست پێكردوه‌.‌‌